Phần lớn chúng ta được dạy làm quản lý theo kiểu ra lệnh: sếp biết câu trả lời, sếp giao việc và chỉ dẫn, nhân viên thực hiện. Cách này rất hiệu quả khi việc đơn giản và cần nhanh. Nhưng khi doanh nghiệp lớn lên và tình huống phức tạp hơn, chính cách ra lệnh lại trở thành thứ giữ đội ngũ nhỏ bé và giữ người sếp luôn bận.
Có một cách lãnh đạo khác, vốn bắt nguồn từ nghề khai vấn (coaching): thay vì luôn đưa câu trả lời, người lãnh đạo đặt đúng câu hỏi để đội ngũ tự tìm ra lời giải. Bài viết này giải thích vì sao bước chuyển đó lại giải phóng cả đội ngũ lẫn người chủ.
Hai kiểu lãnh đạo: ra lệnh và khai vấn
Người lãnh đạo ra lệnh vận hành dựa trên giả định: tôi biết rõ nhất, nên tôi nói, bạn làm. Người lãnh đạo khai vấn vận hành dựa trên một giả định khác: người trực tiếp làm thường nắm nhiều dữ kiện, và nếu được hỏi đúng, họ có thể tự tìm ra giải pháp tốt, đôi khi còn tốt hơn.
Điều này không có nghĩa khai vấn luôn đúng và ra lệnh luôn sai. Chúng là hai công cụ cho hai tình huống khác nhau. Vấn đề là nhiều người quản lý chỉ có một công cụ duy nhất là ra lệnh, và dùng nó cho mọi tình huống.
Vì sao ra lệnh hiệu quả ngắn hạn nhưng giới hạn dài hạn
Ra lệnh cho kết quả nhanh trong ngắn hạn: việc được làm đúng ý, không mất thời gian giải thích. Nhưng mỗi lần ra lệnh, bạn cũng ngầm dạy đội ngũ một điều: khi có việc khó, hãy chờ sếp quyết. Lặp lại đủ nhiều, đội ngũ mất dần khả năng tự suy nghĩ, và người sếp trở thành nơi mọi câu hỏi đổ về.
Về lâu dài, một đội ngũ chỉ biết chờ lệnh sẽ chạy chậm, thiếu chủ động, và những người giỏi nhất dễ rời đi vì không được tin tưởng để tự quyết. Đó chính là cái giá ẩn của việc lãnh đạo chỉ bằng mệnh lệnh.
Lãnh đạo khai vấn là gì
Lãnh đạo khai vấn là cách dẫn dắt trong đó người lãnh đạo dùng câu hỏi nhiều hơn mệnh lệnh, giúp đội ngũ tự nhìn ra vấn đề và tự chịu trách nhiệm với giải pháp. Nó không phải là thả nổi hay tránh quyết định, mà là chuyển trọng tâm từ “tôi cho bạn câu trả lời” sang “tôi giúp bạn tìm ra câu trả lời tốt”.
Đây cũng là tinh thần cốt lõi của coaching áp dụng vào quản lý: niềm tin rằng con người phát triển nhanh nhất khi họ tự tìm ra lời giải và được tin tưởng để hành động, thay vì chỉ làm theo người khác.
Ba thói quen của nhà lãnh đạo khai vấn
- Hỏi trước khi đáp. Khi ai đó mang vấn đề đến, hỏi “Em đã nghĩ đến những hướng nào?” trước khi đưa lời giải.
- Lắng nghe để hiểu, không chỉ nghe để trả lời. Cho người đối diện đủ không gian nói hết suy nghĩ, thay vì cắt ngang để sửa.
- Trao quyền kèm an toàn để sai. Cho phép đội quyết trong phạm vi, và xem những vấp váp đầu là chi phí đào tạo chứ không phải lý do thu quyền về.
Ba thói quen này nghe đơn giản, nhưng đòi hỏi người lãnh đạo kiềm chế phản xạ “để tôi nói cho nhanh”, và đó chính là phần khó nhất.
Khi nào nên ra lệnh, khi nào nên khai vấn
Khai vấn không thay thế hoàn toàn cho ra lệnh. Khi tình huống khẩn cấp, rủi ro cao hoặc người thực hiện còn quá mới, ra lệnh rõ ràng lại là cách tử tế và hiệu quả nhất. Khi tình huống có thời gian, người thực hiện đủ năng lực và mục tiêu là phát triển con người, khai vấn là lựa chọn tốt hơn.
Người lãnh đạo giỏi là người biết dùng đúng công cụ cho đúng lúc, chứ không phải người chỉ có một công cụ.
Ở Inner Harmony, khi đồng hành cùng các nhà lãnh đạo, chúng tôi thường giúp họ bổ sung công cụ khai vấn vào bộ kỹ năng vốn đã quen ra lệnh, để họ linh hoạt hơn và đội ngũ trưởng thành hơn.
Bạn có thể thử ngay tuần này: chọn một tình huống không khẩn cấp, và thay vì đưa ngay chỉ dẫn, hãy hỏi đội một câu để họ tự đề xuất. Đó là bước đầu nhỏ để chuyển từ người ra lệnh sang người khai vấn.
Đọc tiếp trong chuỗi: “Business Coaching là gì và vì sao ngày càng nhiều chủ doanh nghiệp cần đến?” và “Khi nào một chủ doanh nghiệp nên tìm đến coaching?”
Nội dung có sự hỗ trợ của AI; Inner Harmony biên tập và chịu trách nhiệm nội dung.